Нажмите, чтобы открыть большую карту

НАШ АДРАС:

Рэспубліка Беларусь, Брэсцкая вобласць, г.Пружаны. вул.Савецкая, 50
Т/ф:+375 1632 21896 маб.:+375333711342 (МТС)

Translate:
Мы на сацсетках:

Сядзіба

«АЗДОБА ЎСЯГО ГОРАДА»

Так назваў «палацык» Валенція Швыкоўскага Э. Лабко ў артыкуле «Пружаны, як павятовы горад» у газеце «Русскій ннвалід» за 1860 г. I гэта было сапраўды так. Уявіце сабе Пружаны 50—60-ых гадоў ХІХ стагоддзя. Павятовы цэнтр Гродзенскай губерні, фактычна ж звычайная правінцыяльная «дыра», якіх у тыя часы багата мелася на Беларусі. Насельніцтва складала тады пяць з нечым тысяч жыхароў, пераважна гэта былі рамеснікі і гандляры. Большасць гарадскіх будынкаў — драўляныя. Пара храмаў, некалькі дзяржаўных устаноў, прыватных прадпрыемстваў і заезных дамоў — вось усе пружанскія славутасці. Выгляд горада мала чым цешыў вока. Вузкія, амаль усе незабрукаваныя, брудныя вуліцы. Уздоўж іх маркотнымі шарэнгамі выцягнуліся падобныя адзін да аднаго мяшчанскія дамы і крамкі… I раптам такі цуд — сапраўдны палац, хаця і ў мініяцюры! I дзе — зусім блізка, за некалькі соцень метраў ад цэнтра горада! Як выклік шэрані штодзённасці, як матэрыялізаваная мара аб лепшым і больш прыгожым жыцці, якога заўсёды трэба прагнуць.

Пабудаваная па праекце вядомага польскага архітэктара Ф.Ланцы сядзіба прываблівае сваёй наватарскай непаўторнасцю форм. Галоўны акцэнт тут зроблены на несіметрычнасць. Розныя па памерах аб’ёмы злучаны ў адзіную кампазіцыю, якую ўвенчвае вежа ў цэнтры галоўнага фасада. Тут увасобілася ідэя маляўнічага загараднага дома заможнага ўладальніка, які імітуе рэнесансную сельскую вілу. Разнастайныя дэталі аздаблення надаюць яшчэ большую выразнасць: розныя вокны — ад невялічкіх квадратных да шырачэзных «венецыянскіх», балконы, ганкі. У баку ад парку месціцца раскошная тэраса, якая нібы непасрэдна звязвае «палацык» з краявідам. Такі зборны адметны від зачароўвае сваёй непаўторнасцю.

Вялікая колькасць комінаў на даху нагадвае замкі туманнай Англіі, а вежа — палацы Фларэнцыі. Адразу і немагчыма адказаць, у які час «палацык» больш прыгожы: раніцай ці перад захадам сонца, улетку ці позняй восенню. Заўсёды ён заставаўся і застаецца нязменным у сваёй казачнай загадкавасці.

Маёнтак Пружаны альбо Пружанскі ключ у ліку іншых «королевских столовых имений» былой Кобрынскай эканоміі быў падараваны ў 1795 годзе Кацярынай II фэльдмаршалу расейскіх войскаў, графу П.А. Румянцаву-Задунайскаму. Пасля смерці графа ў 1796 годзе. Маёнтак перайшоў у рукі ягоных нашчадкаў, спачатку Мікалая, затым Міхаіла Румянцавых. У 1798-1803 гг. М.Румянцаў здаваў маёнтак у арэнду пружанскаму павятоваму маршалку (прадвадзіцель дваранства) Ф.Грабоўскаму.

Румянцавы нядоўга валодалі маёнткам Пружаны. У хуткім часе яно стала належыць тайнаму саветніку П. Ягміну (дата перахода невядома), а пасля яго смерці — сынам нябожчыка.

На пры канцы першай чвэрці ХІХ стагоддзя дакумэнты зафіксавалі новага гаспадара маёнтка — Бэрнарда Швыкоўскага. Пачынаючы з гэтага часу Швыкоўскія ў трох пакаленнях валодалі м. Пружаны. Болей за усіх ён быў у руках В.Швыкоўскага які і пабудаваў “палацык” — у такім выглядзе як яго бачым сёння мы.

У 1895 г. састарэлы Валенці прадаў маёнтак графу Ўладзіміру Пятровічу Кляйнміхелю. Кляйнміхелі тут амаль не жылі і увесь час патрохі здавалі маёнтак у арэнду: у 1905 г. зданы ў арэнду рыжаніну В.-Ю.Р. Бушу тэрминам на 9 гадоў, у 1919-1939 гг. – павятоваму староству.

Пад час Другой Сусветнай вайны і пасля яе тут былі афіцэрскія інтэрнаты, частку будынка (а таксама і лядоўню) займалі сем’і, якія чакалі пабудовы дзяржаўнага жылля.

Потым размесціўся інтэрнат агра-тэхнічнай вучэльні — тут былі і класы для заняткаў і нават “сталоўка”.

З пачатку 1960 – аграбіястанцыя. Напрыканцы гэтай дзесяцігодкі ў будынку арганізуюць дзіцячы садок, які прабыў тут да 1986 г.

Далей … часова сюды пераехала стаматалагічная паліклініка і з 1989 г. пачалася рэстаўрацыя будынка.

Праз 9 год, у 1998 годзе, ў адрастаўраваны будынак пераязджае Раённы Краязнаўчы музей. З таго часу ён стаў называцца музей-сядзіба «Пружанскі палацык».

Планіроўка сядзібы. Пабудовы.

Пружанская сядзіба ў канцы XVIII ст., калі яна перайшла ў валоданне Румянцава, уяўляла сабою даволі вялікі гаспадарчы комплекс. У кантракце на арэнду Пружанскага ключа Ф. Грабоўскім (1798 г.) згадваюцца «млын ветряной, цэгельня, забудованья подданские, дворные …, корчмаки с прудами, реками, речками …, грунтами, лугами, сеножатями, пастбищами, садами, огородами и поддаными обоего пола с их повинностями, чинами…»

На планах горада 1800 і 1809 гг. пазначаны «двор Пружаны». У склад сядзібы ўваходзілі панская хата, амаль квадратная ў плане (каля 10х10 сажняў, прыкладна 20х20 м), якая месцілася ў цэнтры прастакутнага двара, і 5 дваровых пабудоў, размешчаных па яго перыметру. Усё будынкі былі, хутчэй усяго, драўлянымі. З паўночнага і заходняга боку да двара сядзібы прымыкаў зялёны масіў (парк, сад, гарод, ралля). Пазней, у пачатку XIX ст., склад і размяшчэнне сядзібных пабудоў змяніўся: былі знесеныя прыйшэлыя ў драхласць старыя будынкі, збудаваныя новыя.foto_13

Читать далее

Планіроўка сядзібы. Парк і сад.

Важнымі кампанентамі пружанскай сядзібы з’яўляліся парк і сад. На планах сядзібы 1843 і 1902 г.г. нанесеныя, праўда без эксплікацыі, іх зялёныя масівы. Па аналогіі з сучаснай сітуацыяй можна было бы меркаваць, што да поўначы ад галоўнай хаты размешчаны парк; паўднёвей будынка, з левага боку ад пружанскай дарогі — сад. Аднак, архіўныя дакументы 60-х гг. ХIХ у. супярэчаць гэтай здагадцы. У інвентарным апісанні сядзібнай хаты 1864 (66) г. згадваецца сад, у які спускалася лесвіца задняга ганка, т.ч. сад, паводле гэтага дакументу, размяшчаўся з паўночнага боку будынка.

У іншым дакуменце, прысвечаным апісанню секвестраванага маёнтка (таго жа часу) сказана, што пры фальварку Пружаны вакол фруктовага саду находзяцца высаджаныя рознага роду дрэвы, тры алеі і абведзены (т.ч. фальварак) ад поўнача-захаду каналам, зблізку якога находзіцца сажалка. У гэтым сведчанні важна тое, што:

1) пазначаныя межы фальварка (і парку?) — ён меў абмежаванне каналам і сажалкай;

2) дрэвы парку размяшчаліся за садам (па тэксце — нават атачалі яго);

3) у парку важнымі кампазіцыйнымі элементамі былі тры алеі.

У праверачным вопісе маёнтка 1895 г. згаданыя «фруктовый сад, небольшой парк и огород«, якія займалі амаль палову ўсёй сядзібнай зямлі. Судзячы па вышэйзгаданых планах маёнтка 1843 і 1902 г.г. парк у сядзібе ў сяр. ХIX ст. — пачатку ХХ ст. быў рэгулярнага тыпу. Аднак дакументы сведчаць, што ўжо ў сярэдзіне мінулага стагоддзі парк у сядзібе Швыкоўскага быў пейзажным. Нейкі Э.Лабко змясціў у жніўні 1860 г. у газеце «Русский инвалид» артыкул «Пружаны как уездный городок«. У гэтым артыкуле аўтар, вельмі высока ўзнімаючы дабрачыннасць В. Швыкоўскага і зваў яго «большим любителем и знатоком по садоводству«, згадвае таксама «прекрасный англицкий парк» у сядзібе пружанскага маршалка. Можна выказаць здагадку, што парк у сяр. ХIХ ст. — пачатку XX ст. быў камбінаваным — з рэгулярнай разбіўкай усяго масіва на квадраты, у межах якіх дрэвы былі скампанаваныя больш вольна, цалкам адпавядаючы рамантычнаму духу пейзажнага парку.

Такім чынам, ужо ў сярэдзіне мінулага стагоддзі парк, верагодна, меў распаўсюджванне на поўнача-захад да канала (як у цяперашні час), што не зафіксавана на плане 1902 г. Толькі на плане I952 г. бачны распаўсюджванне парку не толькі на захад, да канала р. Вец і за яго, але і на поўдзень — зарослым апынулася ўсё раней вольная прастора перад галоўным фасадам сядзібнага хаты.

park_z_vertol

У цяперашні час парк займае тэрыторыю больш 8 га. У пераважаюць ясень, вольха, граб, дуб. З трох раней існавалых алей парку захавалася одна‚ цэнтральная, якая праходзіць праз парк з поўдня на поўнач. Парк абмежаваны з усходу і поўначы каналамі і невялікай сажалкай раней існавала абвадненне.

Да поўдня ад парку за аранжарэяй размешчаны фруктовы сад, які карыстаўся не меншай вядомасцю ў поры гаспадарання тут В. Швыкоўскага. Тутака ж, з левага боку ад алеі, нахадзіўся некалі вінаграднік, які старажылы памятаюць яшчэ ў прадваенны час. Як пісаў Э. Лабко аб аранжарэі, вінаградніку і фруктовым садзе, «все это отличается большим вкусом и аккуратностью в исполнении«. Садам Швыкоўскага не пераставалі захапляцца і пазней: «Обширный сад этой резиденции был настоящим украшением« быўшы бяздзетным, маршалак уклаў у яго душу. Сад займаў плошчу каля 3 дзесяцін і складаўся з рознаўзроставых пладовых дрэў, «высоких« гатункаў груш, яблынь, сліў, вішняў, чарэшань. За садам даглядаў адмыслова прызначаны садоўнік. У саду нахадзіўся драўляны «флигель для склада садовнических снарядов«. У дакуменце згадваецца, што гэты флігель «от неизвестной причины сгорел«.

У цяперашні час няма ніякіх слядоў саду з паўночнага боку сядзібнага хаты.

Вакол саду і двара ў сярэдзіне ХІХ ст. існавала агароджа з «распиленных жердей о 35 кирпичных и 6 деревянных столбах«. Агароджа была «вовсе ветхой« і патрабавала «возобновления«. Уезд на сядзібны двор быў аформлены ў выглядзе падвойных драўляных «решетчатых« варот з двума малымі веснічкамі — «брамками« — абапал. Вароты і «брамки« былі пафарбаваныя чорнай алейнай фарбай. Пазней драўляныя ўязныя вароты былі замененыя каменнымі (пры В. Арбеліяні). Жыхары г. Пружаны памятаюць стаялую яшчэ ў пасляваенны час пры ўездзе ў маёнтак каменную «браму« з двума малымі «брамками«.

У канцы 40-х гг. яна была знесеная.

«Палац». Час будаўніцтва і праблема аўтарства.

У савецкай літаратуры сядзіба, сядзібная хата датуюцца другой паловай ХIХ ст., што з’яўляецца неправамерным.

Новы каменны сядзібны будынак (замест ранейшага драўлянага, пазначанага на плане 1843 г.) В.Швыкоўскі ўзвёў хутчэй усяго, у сярэдзіне — канцы 40-х гг. ХIХ ст., пасля свайго ўступа ў валоданне маёнткам у 1843 г. На гэта паказвае шэраг ускосных дадзеных. Назавем некаторыя з іх. У «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі Расіі» П.В.Баброўскага (звесткі 40-50-х гг. ХIX у.) у раздзеле, прысвечаным гарадам Гарадзенскай губерні і, пэўна, Пружанам, ёсць згадванне аб «доме помещика Швейковского«. Аб гэтым будынку таксама пісаў у 1860 г. Э.Лобко ў «Русском инвалиде». У меркаванага аўтара праекту пружанскага палаца — Ф.М.Ланци — росквіт творчай дзейнасці прыходзіцца менавіта на другую чвэрць ХIX у. (30-50-е гг.)

Аўтарам праекту пружанскага сядзібнага палаца прынята лічыць Францыска Марыя Ланци (Ланти, Ланчи, 1799 — 1875 гг.) — вядомага архітэктара, італьянца, які жыў і працаваў большую частку жыцця ў Польшчы.

Найболей ранняе згадванне аб гэтым архітэктары, як стваральніку «палаца» у Пружанах мы сустрэлі ў часопісе «Ziemia» за 1911 год. Тое ж самае паўтараюць сучасныя айчынныя і польскія выданні.

Творчая дзейнасць Ф.М. Ланцы у Польшчы прыходзіцца на другую чвэрць ХIХ ст.. Гэта быў таленавіты і высока эрудыяваны адмысловец, проявивший свае выдатныя здольнасці ў праектаванні розных па маштабе і прызначэнню будынкаў. У творчай спадчыне архітэктара ёсць палацы, касцёлы, гарадскія жылыя і адміністрацыйныя будынкі, масты і гаспадарчыя пабудовы, корчмы і магільні, малыя архітэктурныя формы. Ствараючы праекты, Ланцы ўмела выкарыстаў архітэктурныя элементы розных стылявых напрамкаў мінулага, што было звязана з агульнай тэндэнцыяй адыходу ад класічных канонаў у развіцці еўрапейскай архітэктуры другой паловы ХVIII — першай паловы ХIХ стагоддзяў і пераасэнсаваннем архітэктурнай спадчыны, у асноўным, готыкі і рэнесансу. Так, для праектаў, створаных Ланцы да 1845 г., было характэрна апераванне гатычнымі формамі — такія, напрыклад, перабудаваныя касцёлы ў Пемлове і Дзікове; адрэстаўраваныя замкі ў Бендзіне і Заторы.

У сярэдзіне 40-х гг. ХIХ ст. архітэктар усё часцей пачынае звяртацца да рэнесансу. Уплыў гэтага стылю выявіўся пры праектаванні Ланцы як буйных будынкаў — касцёлаў, палацаў і віл (касцёл у Служеве, віла ў Врацлаве), так і невялікіх пабудоў. У сувязі з гэтым уяўляюць цікавасць нерэалізаваныя праекты сельскіх віл архітэктара, створаныя ў 40-50-х гг. ХIХ ст. Некаторыя з іх вельмі блізкія да пружанскага «палацыку» не толькі кампаноўкай усяго аб’ёму, але і па асобных элементах афармлення фасадаў будынкаў.

Так, у малюнку сельскага вілы Ланцы, змешчаным у часопісе «Przyjactel Ludu» за 1843 г., бачным тую жа кампаноўку разномасштабных аб’ёмаў, трох’ярусную вежу таксама разнастайнасць у прамалёўцы аконных праёмаў (ад невялікіх прастакутных да «венецианских«), тую жа адчыненую тэрасу ў уваходу, характэрных і для пружанскай «вілы» элементаў. З ліку ажыццёўленых праектаў Ф. Ланцы варта назваць таксама карчму ў Служаве (1846 г.). Па архітэктуры гэтая пабудова з’яўляецца прамым аналогам сядзібнага дому ў Пружанах па цэнтральнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Злучэнне двухпавярховага аб’ёму з аднапавярховым, паміж якімі ўзвышаецца характэрная для абодвух помнікаў вежа з размешчаным пад ёй уваходам у будынак. З усяго вышэйсказанага варта, што пружанскі «палац» варта аднесці да ліку прац вядомага архітэктара.

Аднак, аўтарства Ф. Ланцы ў стварэнні праекту на пабудову сядзібнага дому ў Пружанах не з’яўляецца бясспрэчным з прычыны наступных дадзеных:

1) У дакументах Ф.М. Ланцы(перапіска, чарцяжы), якія захаваліся няма ніякіх згадванняў аб пружанскай пабудове; таму ў даведніку З. Лозы сярод прац Ф.М. Ланци пружанскі «палац» не фігуруе;

2) адсутнічаюць звесткі аб гэтым будынку як тварэнні Ланцы у манаграфіі А. Бартчаковай аб творчасці і архітэктуры;

3) У якая згадвалася ўжо артыкулу Э.Лабко ў «Русском инвалиде» аўтарам праекту дому В. Швыкоўсага названы « виленский архитектор Бем «.

Нам атрымалася пазнаць толькі, што нейкі Бем удзельнічаў у 30-40-х гг. ХIХ у. у правядзенні рамонтна-рэстаўрацыйных прац над віленскім кафедральным саборам. Ніякімі іншымі звесткамі аб гэтым архітэктару мы не размяшчаем. Вядома, можна было бы не прымаць сур’езна сведчанні на якія не прэтэндуе на навуковы характар артыкула Лобко. Бянтэжыць той факт, што напісаная гэты артыкул сучаснікам В. Швыкоўскага, чалавекам, хутчэй усяго, якія бывалі ў Пружанах, у сядзібе правадыра дваранства, што бачылі і «прекрасный англицкий парк«, і «замечательную« аранжарэю, і сам будынак.

Такім чынам, пытанне аб аўтарстве пружанскага «палацыка» нельга прызнаць канчаткова вырашаным. Несумнеўна адно, што аўтар праекту гэтага будынка прыналежыў да круга вядомага польскага архітэктара — Ф.М. Ланцы.

«Палац». Унутраны і знешні выгляд.

Узнавіць унутранае і знешняе аблічча пружанскага палаца сярэдзіны XIX — першай паловы XX стст. дапамагаюць інвентар 1864-66 г., малюнкі 1870 і 1877 гг., малюнак хаты на плане маёнтка 1902 г., папавярховыя планы будынка 1923 і 1929 гг.

Інвентар 1864-66 г.

Найбольшую каштоўнасць з усіх вышэйпералічаных дакументаў уяўляе інвентарнае апісанне 1864-66г. Мы выкладаем дадзеныя інвентара даволі падрабязна з прычыны таго, што няма магчымасці прадставіць яго поўны арыгінальны тэкст у прыкладанні.

Знешні выгляд

Паводле апісання, «жилый господский дом, каменный трехэтажный, ощекатуренный имел длину 16 сажней 13/4 аршина (около 35 м), ширину — 9 сажней 11/4 аршина (более 19м). Здание было покрыто жестью, окрашенной краской масляной. Вокруг дома находилось четыре жестяных водосточных труб, выкрашенных белой краской, 18 кирпичных дымовых труб, обложенных жестью и оштукатуренных, возвышалось на крыше домаю« Далей інвентар згадвае «от фронта здания парадное крыльцо о 5 ступенях внизу, с каменно-кирпичным полом, с него же еще 6 ступеней с таким же полом. Крыльцо обрамляли чугунные перилы. Над крыльцом высилась «каменно-кирпичная» башня, на которой под верхом отделен на деревянном кругу черною масляною краскою циферблат часов « (верагодна, бутафорскіх). На страсе вежы быў зроблены громаадвод, іншы такі жа знахадзіўся на страсе «правого флигеля« (т.ч. правага крыла будынка).

Першы паверх. Другі паверх. Трэці паверх.
li1 li2 li3

«Палац». Унутраны і знешні выгляд. Першы паверх

З параднага ганка падвойныя драўляныя «филенговые« дзверы вялі ў «малые сенцы«. У «сенцах» падлога была паркетнай, столь атынкаваны белы з карнізам, сцены — у кветкавых папяровых шпалерах. Памяшканне асвятляла адно высокае вузкае акно. У «сенцах« стаяла «печка физичная круглая из белого голландского кирпича«, да сцяны была прыбітая драўляная вешалка. З «сенцев« вялі дзверы ў пярэдні пакой, у якой падлога, столь, сцены мелі такі жа колер і выгляд як у папярэднім памяшканні. У перадку было адно падвойнае акно з васьмю шкламі, стаяла таксама печка «физичная из белого голландского кирпича образцов … фабрики Ховена«.

  З левага боку з пярэдняга пакоя праз белавыфарбаваныя дзверы можна было патрапіць у Вялікую Залу. Падлога, столь і сцены тут мелі такое жа афармленне, як і ў двух папярэдніх ёй пакоях, стаяла такая жа печ. У Зале было адно падвойнае вялікае акно ў шасці драўляных белавыфарбаванных рамах «вроде дверей«, якое мела ўгары паўкруглае завяршэнне. Акно складалася з 34 шклоў. Усярэдзіне яго, паміж рамамі, стаяла чыгунная рашотка чорнага колеру. Акно было завешана «тонким белым занавесом« і вялікімі аксамітавымі парт’ерамі цёмна-вішнёвага колеру, абшытых «плетенками«.

Своеасабліва быў аформлены пераход з Вялікай Залы ў наступнае памяшканне, які насіў назоў «Цветочная зала«. Ледзь адыходзячы ад сценаў уваходнага праёму «на деревянных корнизах-подставках« узвышаліся два круглых цагляных, атынкаваных слупа. Сцены праёму былі ввиде квадратных полустолбов, упрыгожаных угары гіпсавымі карнізамі. Не меншай своеасаблівасцю адрознівалася афармленне «Цветочной залы«, адпаведнае яе прызначэнню. Зала мела паўкруглую форму «напротив входа в оный «. У паркетнай падлозе залы былі зробленыя тры каларыфера ў выглядзе чыгунных квадратных труб, пакрытых «равно с полом желтомедными решетками для прохода через оные с испода теплого воздуха«. Сцены памяшкання былі часткай атынкаваныя, часткай жа «в половине зала на начатия окон выложены лакированными досками«.

Вокнаў у Зале апісана сем « двойных, больших в виде дверей сверху полукруглых «, у кожным з іх было па 14 шклоў. Прамежкі паміж вокнамі былі аформленыя ў выглядзе квадратных слупоў вышынёй ад полу ў 2 1/2 аршына (больш 2 м), а «повыше сего стены украшены живописями разных цветов и деревьев» (т. з. насценным роспісам). Акрамя таго, інвентарь згадвае стаялы ў ««Цветочной залы« вялікі чыгунны кацёл з «особым чугунным переносным горном« для смылення цяпла.

Наступнае памяшканне размяшчалася па праве руку з Вялікай залы і служыла спальняй. У ёй было адно падвойнае «венецкое« акно з 16 шкламі, стаяла печка «физичная«. Спальны пакой была разгароджана чатырма цаглянымі слупамі «на деревянных карнизах выкрашенных бело на ступенях поставленных«, упрыгожаных угары каляровымі гіпсавымі карнізамі. З пакоя загадай дзве аднолькавыя — адна ў камору, іншая ў «сенцы«, у якіх находзіцца круглая драўляная лесвіца (т.з. шрубавая) аб 25 прыступках на верхні паверх. Асобная падвойная «филенговые» дзверы вяла з спальні ў наступны пакой. У гэтым пакоі было таксама «венецкое» акно, печка, падлога паркетная «квадратная«, столь з падвойным карнізам, сцены ў шпалерах жоўта-шэрага колеру. Гэты пакой паведамлялася яшчэ з адным пакоем першага паверху левай часткі будынка. У ёй было адно акно з 8 шкламі, дашчаны пол (астатняе без змены). Гэты пакой мела выхад да лесвіцы на 2 паверх і ў сенцы на заднім ганку. Левае крыло I паверху хаты, такім чынам, мела пяць вялікіх пакояў.

3атем інвентар апісвае якая знаходзілася ў цэнтральнай частцы першага паверху будынка сталовую пакой, куды вяла дзверы «в прямом направлении« з пярэдняй.

У ёй было два падвойных акна па 12 шклоў, печка (падлога, столь, сцены без змены). З сталовай праз дзверы злева можна было патрапіць у сенцы задняга ганка. Такія жа дзверы з правага боку вяла ў «шкаф, в котором устроена из полированного дерева крутиолка от креденса для передачи блюдов с кушаньем«. У гэтай «креденсовым« пакою (раздатачнай) падлога была дашчаная, столь і сцены атынкаваныя. У пакоі было адно падвойнае акно з 8 шкламі, «филенговая» дзверы вяла з яе ў сенцы задняга ганка.

У правым крыле першага паверху будынка нахадзілася чатыры пакоя (не лічачы дробных дапаможных). У першую з іх можна было патрапіць праз дзверы з пярэдняга пакоя, якая знаходзілася з правага боку. У ёй было адно падвойнае акно з 8 шкламі. Гэты пакой паведамлялася са наступным пакоем, у якой было тры вокны па 8 шклоў. У гэтых абедзвюх пакоях, як і ў памяшканнях левага крыла, была паркетная падлога, атынкаваны з карнізам столь, сцены ў каляровых папяровых шпалерах, па адной печцы «белого голландского кирпича«. З другога пакоя направа вяла дзверы ў сенцы з дашчаным полам і адным вузкім акенцам з 3 шкламі. Сенцы мелі дзве дзвярэй: адна вяла на лесвіцу ў двор, «выстроенную … от востока«, іншая — «на крыльцо, построенное с южной стороны дома«.

Лесвіца з усходняга боку хаты мела 11 драўляных прыступак, пафарбаваных у белы колер. Ганак з поўдня было аформлена чыгуннымі рашэцістымі парэнчам і драўлянай «возвышенною решеткою для цветов«, афарбаванай у зялёны колер.

У трэці пакой вяла дзверы з другога пакоя, размешчаная з яе левага боку. Трэці пакой служыла прахадны ў чацвёртую. У гэтых пакоях падлога, столь і сцены не адрозніваліся афармленнем ад папярэдніх. У іх стаяла па адной печцы. Трэці пакой мела таксама «чугунный комин с решеточными украшениями«. У трэцім пакоі было адно вялікае «венецкое» акно, у чацвёртай — два падвойных акна па 8 шклоў. З чацвёртага пакоя адны дзверцы вяла ў чуланчик, іншая ў сенцы да задняга ганка. На гэтым апісанне памяшканняў першага гэтая будынкі сканчаецца.

Разам 1-й паверх меў 12 вялікіх пакояў (выключаючы 4 сенцаў і дзве каморы), з якіх вядома назоў і прызначэнне толькі шасці памяшканняў: пярэдні пакой, Вялікая Зала, Кветкавая Зала, спальны пакой, сталовы пакой і «креденс«. Пакоі правага крыла маюць назовы, адпаведныя парадку іх апісання — першы, другі, трэці і чацвёрты. Будынак мелў чатыры выхады: акрамя параднага ганка меўся з усходняга боку выхад у двор, і два выхады вялі з сенцаў на задні ганак.

Задні ганак

Інвентар апісвае выгляд задняга ганка: «крыльцо, расположенное позади дома в Саду от Севера на каменном посаде, верх которого соединяется с прочею крышею дома, поддерживающийся на двух круглых каменных столбах выщекатуренных, к которому ведет деревянная на кирпичном посаде лестница с 11 ступенями, при сей лестнице чугунные перила и целое крыльцо обведено чугунными решетчатыми перилами«.

Падлога на ганку была дашчаная, столь каменны скляпеністы, атынкаваны, з карнізамі ўгары.

«Палац». Унутраны і знешні выгляд. Другі паверх.

На другі паверх будынка можна было патрапіць па лесвіцы, змешчанай у сенцах «в левом углу заднего крыльца» (т.ч. зараз апісвалася правае крыло 2 паверху). Падняўшыся па 21 прыступцы лесвіцы, апісанне 2 паверху пачыналася з вузкага калідора з дашчаным полам, у левым куту якога нахадзілася падвойныя дзверы «с ламперию » у пакой. У гэтым пакоі быў дашчаны пол, атынкаваныя сцены і столь (апошні з двума карнізамі ўгары), стаяла печка «физическая» (аналагічная печкам першага паверху). Памяшканне асвятлялася адным высокім падвойным «венецким» акном з 6 шкламі. З гэтага пакоя направа і налева загадай дзве дзвярэй. Праз дзверы справа можна было патрапіць у «малую комнату«, у якой быў таксама дашчаны пол, пафарбаваны чырвонай фарбай.
Столь у пакоі быў скляпеністы «с крашенным вокруг карнизом«. Акрамя гэтага, інвентар згадвае якія знаходзіліся тут тры «малых одиноких окна« і печку. Іншая «малая комната» нахадзілася па левым боку ад пакоя з «венецыянскім» акном. Падлога тут была таксама драўляная, столь — з «крашенными карнизами и живописным кругом на потолку, отделанными тоже красками«. Сцены былі абклееныя каляровымі абодвума. Гэтае памяшканне асвятлялася двума вокнамі па 8 шклоў. З пакоя малыя адзінарныя дзверы «в стене под обоем« вяла ў чуланчик з двума высокімі вузкімі вокнамі па З шклы.

Па правым боку калідора правага крыла 2 паверху будынка «около перил лестницы« нахадзілася дзверы ў невялікі пакойчык са скляпеністай столлю, малым акенцам і печкай «физической«. За гэтым пакойчыкам, па тым жа, правым боку калідора пад гарышчам нахадзілася камора з гліняным полам і двума малымі акенцамі «без оковки«, якія выходзяць на калідор. У ёй былі ўладкованыя вялікія драўляныя нары. Далей, па левым боку калідора адзінарныя дашчаныя дзверцы вяла пад гарышча хаты, дзе крысоў, як да ў папярэднім памяшканні, быў з гліны. Акрамя гэтага, у калідоры, па ім леваму боку, нахадзілася два невялікіх «продолговатых« акенца.

Услед за гэтым инвентаризующий пераходзіць да апісання левага крыла 2 паверху «палаца». Туды можна было патрапіць, падняўшыся па лесвіцы з сенц у правым куту задняга ганка. Лесвіца налічвала 25 драўляных прыступак з пафарбаванымі жоўтай фарбай, «столярной работы с резьбою перилами«, і выходзіла ў сенцы 2 паверху, якія мелі паведамленне з вышэйапісаным калідорам, «прилегающим от востока«, невялікай лесвіцай «о З ступенях«. Сенцы мелі дашчаную падлогу, атынкаваныя столь і сцены, «физическую» печку. Справа ад сенц нахадзілася пакой падзеленая на дзве часткі драўлянай «решетчатой« шырмай з малымі дзверцамі. У гэтым пакоі (яна яшчэ завецца «первой« у гэтай частцы будынка) крысоў быў драўляны, столь з двума карнізамі, сцены — у папяровых «желтоцветных« шпалерах, стаяла печка. У памяшканні было два акна — вузкае высокае ў З шклы і вялікае ў 6 шклоў. З першага пакоя направа вяла дзверы ў другі пакой падобную на першую. Адрозненне складалася ў тым, што ў другім пакоі сцяны былі абклееныя шпалерамі блакітнага колеру і ў ім было адно падвойнае акно ў 6 шклоў. Другі пакой вяла ў трэцюю «малую» пакойчык з адным падвойным вузкім акном у 6 шклоў (астатняе без змен). Адтуль можна было патрапіць у «малыя сенцы«, у якіх з левага боку за шырмай нахадзілася каморка, з правай — шрубавая лесвіца на трэці паверх. Гэты чуланчик меў таксама выхад у першы пакой. Такім чынам, бачны, што памяшканні гэтай часткі будынка мелі размяшчэнні па гадзіннікавай стрэлцы.

З гэтага жа першага пакоя яшчэ адны дзверы вяла ў Вялікую 3алу, аб якой у інвентары сказанае, што яна «не окончена устройством«. Падлога ў Зале была дашчаная «простой«, сцены і столь — атынкаваныя (апошні з карнізамі ўгары). У памяшканні было 5 вокнаў: адно вялікае «венецкое « з 16 шкламі, чатыры іншых былі «в виде стеклянных дверей« па 8 вялікіх шклоў. Гэтыя чатыры акна мелі ўгары паўкруглыя завяршэнні, якія складаюцца кожнае з З шклоў. Знадворку перад гэтымі вокнамі быў зроблены драўляны балкон з «решетчатыми« парэнчамі, выфарбаванымі чорнай фарбай і дашчаным полам.

Вежа.

Па левым боку Вялікай Залы адзінарныя дзверы вялі ў малы пакойчык змешчанай побач вежы з дашчанай падлога, атынкаванымі столлю і сценамі, адным малым вузкім акенцам з 3 шкламі. З гэтага пакойчыка падвойныя шкляныя дзверы вяла на невялікі драўляны «решетчатый» балкончик, пафарбаваны ў чорны колер. У пакоі пры ўваходзе з Вялікай Залы з левага боку нахадзілася шрубавая лесвіца «при деревянном столбе прикрепленная«. Па гэтай лесвіцы можна было патрапіць на астатнія два яруса вежы. Падняўшыся па 20 прыступкам гэтай лесвіцы на «первый этаж» вежы, траплялі ў невялікае памяшканне з двума малымі вузкімі вокнамі па З шклы ў кожным. З першага на другі паверх вежы вяло 25 прыступак шрубавай лесвіцы. Тут быў пакойчык з дашчанай падлогай, атынкаванай столлю і сценамі. У кожнай сцяне гэтага пакойчыка было па двух акенца па 4 шклы ў кожным, т.е. усіх вокнаў у памяшканні было 8.

Такім чынам, 2 паверх будынка, яго правае і левае крыло, мелі 8 пакояў «не считая мелких подсобных помещений«.

«Палац». Унутраны і знешні выгляд. Трэці паверх.

Патрапіць у памяшканні трэцяга паверху можна было па лесвіцы з сенцаў другога паверху. На гэтым участку лесвіца таксама мела «желтокрашенные» парэнчы і налічвала 19 прыступак. Сенцы трэцяга паверху мелі паркетную падлогу, скляпеністая столь і два акна па 6 шклоў. З сенц вялі дзверы ў першы пакойчык з дашчанаю падлогай, атынкаванымі сценамі і столлю (якія мелі карніз), «физической» печкай.

Пакой меў выхад праз дзве«полустеклянные» дзверы на вялікі балкон, на якім шэсць круглых драўляных оштукатеренных слупоў падтрымлівалі балкі страхі будынка. Парэнчы балкона былі чыгунныя, падолга — драўляная, «выложенный железною жестью, выкрашенной черной масляной краской«. Адны дзверы з першага пакоя вялі «под чердак второго этажа«, іншыя дзверы — у другі пакой, у якой падлога, столь і сцены не адрозніваліся ў афармленні ад папярэдняга пакоя, стаяла такая жа печка. Гэты пакой таксама мела выхад, «на тот же балкон«, што і першы пакой, праз падвойныя напалову шкляныя дзверы (па 6 шклоў у кожнай). Трэцяя «малая комната«, якая мела ўваход з другой, адрознівалася ад двух папярэдніх адным невялікім вузкім акном. Гэты пакой меў злучэнне з першым пакоем пасродкам адзінарнай «филинговой» дзверы.

Затым інвентар апісаў цокальныя памяшканні будынка.

Пад хатай у « каменном довольно возвышенном посаде» нахадзіўся значны лік дапаможных памяшканняў рознага прызначэння: « небольшой чуланчик» (пад «Цветочной залой«) з трубамі калорифера для апалу залы, цэлы шэраг « погребальных комнат«, «длинный чулан» для дроў (пад « Задним крыльцом«). У самім канцы апісання будынка згадаюць « ход вокруг целого дома«, які знаходзіўся па левым боку ад «длинного чулана«. Гэты ход быў « разделен на многие части посадом, углубленным в землю для укрепления тяжести взведенного строения«.

На гэтым апісанне памяшканняў сканчаецца. Будынак у агульнай складанасці меў 23 пакоі (не лічачы дапаможных). Апроч гэтага, тры пакоі нахадзілася ў вежы (на кожным ярусе па пакоі, не лічачы ніжнюю частку яе, дзе размяшаліся сеткі з вешалкай). Вокны ў пакоях былі розныя па форме і памерам: ад вузкіх у 3 шклы да вялікіх « венецианских«. Будынак меў тры балкона (у.т. л. адзін на першым ярусе вежы), чатыры выхады. Правае і левае крыло «палаца» мела злучэнне паміж сабою доўгім калідорам. У кожным крыле мелася лесвіца. Акрамя гэтага, інвентар згадвае шрубавую лесвіцу на першым і другім паверсе левага крыла будынка, і такую жа лесвіцу ў вежы.

Як бачна, у прыведзеным інвентары не згаданая аднапавярховая прыбудова да поўнача-заходняму тарцу «палаца» — яе будаўніцтва ставіцца да першай паловы ХХ у. У астатнім, ва ўнутраным і знешнім выглядзе будынка за мінулы час істотных змен не адбылося.

Іншыя архіўныя і бібліяграфічныя дадзеныя.

У дакументах, прысвечаных гаспадарчым справам у секвестраваным маёнтку Пружаны за 1866 г., ёсць згадванне аб неабходнасці вырабіць частковы рамонт у «палацы». Так, патрабавалі «непременной починки … два совершенно изгнивших крыльца, балкон на первом этаже и обваленные чугунные перила, балкон на третьем этаже, совершенно изгнивший, и починки во многих местах жестяной крыши на оном доме …» З наступных дакументаў няясна, ці быў выраблены рамонт у будынку.

Сучаснікі высока ацэньвалі «палац» У. Швыкоўскага. Ужо вядомы нам Э.Лабко пісаў аб ім што гэта «дом, отличающийся изящною легкою архитектурною в швейцарском вкусе» і «еще более замечательны изящество и вкус внутреннего устройства дома«, не спыняючыся, аднак, падрабязна на яго «внутреннем устройстве» . Якія пісалі аб «палаце» праз паўстагоддзя пасля Лобко карэспандэнты «Ziemia» , «легким, в стиле новоитальянском«.

Дадзеныя інвентара 1864-66 г.г. і іншых пісьмовых крыніц дапаўняюць 2 малюнка «палацика» другой паловы ХIХ ст.

p01
Першы выкананы нейкай Наврачыньскай і змешчаны ў часопісе «Liosy» у №276 за 1870 г. Другі малюнак прыналежыць руцэ вядомага мастака архітэктурных помнікаў Беларусі Н. Орды і датаваны 1877 г. Калі параўнаць два гэтых малюнка, няцяжка зазначыць адрозненні паміж імі ў дэталях афармлення фасадаў будынка. Так, «Цветочная зала« на малюнку Наврачыньскай мае прастакутныя абрысы, а не паўкруглыя (паводле інвентара).foto_13
У той жа час, на малюнку Н.Орды адгадваецца менавіта зашклёнае паўкола веранды «Залы«. Далей, калі ў Наврачыньскай на паўднёвым фасадзе правага крыла будынка намаляваны балкон з аблямоўваннем балконных дзвярэй «маркизами«, то ў Арды пад балконам бачым каменны «ганок» — ганак, згадванае інвентаром. Тое ж самае дакранаецца балкона на другім паверсе левага крыла «палаца». На малюнку 1877 г. пад гэтым балконам «появляется« рызаліт з вялізным венецыянскім акном якія знаходзіліся на першым паверсе «Большой залы«. Аналагічнай выявай ідзе справу і з іншымі элементамі фасадаў будынка. Калі адны адрозненні можна растлумачыць (пабудова «ганка» і рызаліта), то іншыя цяжкавытлумачальныя. Чым растлумачыць, напрыклад, прастакутную форму «Цветочной залы« у Наврачыньскай , калі інвентар выразна паказвае на тое, што яна была (і ёсць) паўкруглай. У дадзеным выпадку мы можам належыць толькі на дакументальнае сведчанне інвентара.

З малюнкаў хаты ХХ у. мы размяшчаем толькі яго пазначэннем на плане маёнтка Пружаны 1902 г. Контуры будынка на гэтым плане нанесеныя прыблізна. Судзячы па малюнку, поўнача-заходняй прыбудовы да «палацу» яшчэ не існавала.

Аб планіроўцы памяшканняў будынка ў 20-х гг. XX у. даюць паданне яго папавярховыя планы 1923 і 1929 гг., складзеныя з нагоды размяшчэнні ў хаце кн. Арбеліяні павятовага стараства. Супаставіўшы іх паміж сабою, няцяжка зазначыць змены ва ўнутраным абліччы будынка. Так, бачны, што ў 1923 г. была запланаваная і ажыццёўленая прарубка праходу з пярэдняга пакоя прама да лесвіцы на 2 паверх. Зыходзячы з гэтых планаў, цяжка судзіць, ці была ўжо прыбудаваны да яго поўнача-заходні корпус. Змешчаная ў нашым распараджэнні фатаграфія хаты 30-х гг. зафіксавала гэтую прыбудову.

Першы паверх. Другі паверх. Трэці паверх.
et1 et2 et3

Тыпалогія помніка

Пружанскі «палацык» ставіцца да ліку помнікаў гістарызму, а менавіта неарэнесанса, яго найболей цікавай разнавіднасці — раннерэнесанскай сельскай вілы.

Пераасэнсаванне архітэктурных форм мінулага, як мы згадвалі вышэй, было характэрна для перадавой архітэктурнай думкі краін Заходняй Еўропы 2 паловы XVIII — першай паловы XIX стагоддзі. Гэта было звязана з распаўсюджваннем у мастацтве ідэй рамантызму і сентыменталізму. У садова-паркавым мастацтве на месца рэгулярнаму стылю прыходзіць больш вольны пейзажны стыль, характарызавальны імкненнем да гарманічнага зліцця з навакольнай прыродай.

У архітэктуры галоўная ўмова стала рабіцца таксама на жывапіс, што дасягалася адмовай ад гармоніі, сіметрыі і рытму, уласцівых пабудовам папярэдняга часу. Новыя ідэі найлепшае ўвасабленне закліканыя былі атрымаць менавіта ў сельскай сядзібнай архітэктуры, для якой арганічная сувязь з краявідам мела першараднае значэнне. Не выпадкова першыя нерэгулярныя пабудовы з’явіліся менавіта ў парках у выглядзе невялікіх павільёнаў. Пазней нерэгулярны стыль распаўсюдзіўся на будынкі буйнейшых памераў.

Калі першым у барацьбу з класіцызмам уступіла неаготыка ў другой палове XVIII стагоддзі (першая неагатычная пабудова ставіцца да 1747 г., яе радзімай з’яўляецца Англія), то з пачатку наступнага стагоддзя распаўсюджваецца неарэнесанс, дасягнуўшы росквіту ў еўрапейскіх краінах у сярэдзіне — другой палове XIX стагоддзі.

palacsУзорам для архітэктараў, эксперыментаваўшых рэнесанснымі формамі, стала італьянская віла, вядомая ў версіі рэгулярнай і нерэгулярнай, а таксама ў некалькіх разнавіднасцях. З гэтых разнавіднасцяў найбольшая цікавасць уяўляе віла тыпу італьянскага сельскага хаты перыяду ранняга рэнесанса. Для пабудоў такога тыпу была характэрная нерэгулярнасць, фармаванне ўсёй кампазіцыі з некалькіх прастакутных аб’ёмаў, накрытых двухсхільнымі стрэхамі з вялікім вынасам даху. Абавязковым элементам такой пабудовы была стройная вежа. Дэкор быў вельмі сціплым, ж будынак імітавала сельскую хату.

У 30-40е гады XIX стагоддзі гэты тып сельскай вілы атрымоўвае вялікае распаўсюджванне ў праектах перадавых архітэктараў Заходняй Еўропы, якія імкнуцца да стварэння рамантычнай маляўнічай архітэктуры. Адны з першых такія праекты сталі публікаваць ангельскія адмысловыя выданні. Гэтыя выданні аказалі вялікі ўплыў на Ф.М. Ланцы, у праектах сельскіх віл якога знайшлі адлюстраванне найболей характэрныя элементы разгляданага намі тыпу італьянскай вілы. Таксама вялікі ўплыў на творчасць Ланци аказаў вядомы нямецкі архітэктар К.Ф. Шынкель (1781-1841 гг.) праектаваўшы у 30-е гады XIX стагоддзі будынка падобнага тыпу. У Польшчы акрамя Ланці праекты сельскіх віл ствараў Г. Марконі, А. Іджоўскі і некаторыя іншыя архітэктары. Аднак запраектаваныя гэтымі архітэктарамі будынка былі большай часткай неагатычнымі.

Праекты Ланци адрозніваліся маляўнічасцю і лёгкасцю выканання, вялікай разнастайнасцю ў афармленні фасадаў будынкаў, стараннасцю ў апрацоўцы архітэктурных і арнамэнтных дэталяў фасадаў і інтэр’ераў будынкаў, дбайна прадуманай рацыянальнай планіроўкай памяшканняў. Вялікая частка праектаў архітэктара была не рэалізаваная — занадта наватарскімі яны былі. Даследчык архітэктуры XIX стагоддзі на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай Т. Ярашэўскі сярод ажыццёўленых праектаў Ланци, найболей блізкіх да пружанскага палаца заве ўжо якая згадвалася карчму ў Служаве, палац Патоцкіх у Міжырэчча Падляскім (1852 г.), палац Гіжіцкага ў м. Брага каля Камянца Падольскага (1876 г., не захаваўся).

У Беларусі будынкаў, аналагічных пружанскаму «палацу» па бачным няма. Наяўныя нерэгулярныя электычныя (у яе горшым сэнсе) будынкі другой паловы XIX стагоддзі — пачаткі ХХ носяць адкрыта стылізатарскі характар. Яны ставяцца да таго часу, калі ўзраслі замовы на ўзвядзенне палацаў, паменшылася час на іх дэкаратыўнае афармленне (гэта сталі даручаць рамеснікам-тынкоўшчыкам, штампавалым неабходныя дэталі па гатовых адлітых формах). «У будаўніцтве другой паловы XIX стагоддзі, меркантыльная цікавасць робіць перавагу над артыстычным. Фасады будынкаў пакрываюцца дэкарацыяй, каб годна рэпрэзентаваць уладальніка, паказваючы на яго магутнасць. Ясна, што ў гэтай сітуацыі, творы Ланці, з’яўляючыся прыкладам стараннай апрацоўкі дэталяў, а таксама вялікай умеранасці ў выкарыстанні дэкаратыўных матываў, не маглі стаць прыкладам для пераймання.»

І ўсётакі трэба адзначыць, што тып пабудовы, падобна пружанскай, меў і мае свой працяг у сучаснай архітэктуры.